AI tái định hình thị trường lao động Việt Nam: Ai thích ứng, ai tụt lại?

Nếu như vài năm trước, AI còn là chủ đề của những buổi hội thảo công nghệ, thì bước sang nửa cuối 2026, nó đã len vào từng góc của đời sống lao động Việt Nam – từ nhà máy, văn phòng cho tới giảng đường phổ thông. Điều thú vị là bức tranh này không hề một màu: một mặt, doanh nghiệp đang khát nhân lực AI đến mức phải trả lương ngang ngửa quốc tế; mặt khác, hàng chục nghìn việc làm công nghệ cũ đã biến mất vì chính làn sóng này.

Số liệu tuyển dụng quý cuối năm cho thấy rõ nghịch lý đó. Theo khảo sát của ManpowerGroup, các vị trí được ưu tiên tuyển dụng nhân sự tập trung vào kỹ thuật, phát triển mô hình và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ thông tin và dữ liệu, trong khi khoảng một nửa doanh nghiệp cho biết thiếu ứng viên có kỹ năng phù hợp là nguyên nhân chính khiến thời gian tuyển dụng kéo dài. Đáng chú ý hơn, một báo cáo riêng về thị trường APME xác nhận phát triển mô hình và ứng dụng AI cùng khả năng sử dụng thành thạo AI đang là hai nhóm kỹ năng khó tuyển nhất khu vực, vượt qua cả marketing hay kỹ thuật truyền thống.

Trong khi đó, người lao động Việt Nam lại tỏ ra khá nhanh nhạy trong việc bắt nhịp công cụ mới. Một khảo sát được trích dẫn cho thấy 88% lao động tri thức tại Việt Nam đã sử dụng AI tạo sinh trong công việc, cao hơn mức trung bình toàn cầu là 75%. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo phần lớn vẫn chỉ dừng ở mức dùng AI như công cụ hỗ trợ cơ bản, chưa biết thiết kế quy trình làm việc cùng AI hay kiểm soát chất lượng đầu ra – đây chính là khoảng cách quyết định ai sẽ được trọng dụng trong 3-5 năm tới.

Ở cấp độ doanh nghiệp, câu chuyện không chỉ dừng ở tuyển người mà còn là chuyển đổi cách vận hành. Việt Nam hiện đang dẫn đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương về tỷ lệ ứng dụng AI trong nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ, với 93% đơn vị đã đưa công nghệ này vào hoạt động, và giới quan sát nhận định năm 2026 đánh dấu cột mốc AI chuyển từ công nghệ thử nghiệm sang tiêu chuẩn vận hành bắt buộc. Xu hướng nổi bật nhất hiện nay là Agentic AI – các hệ thống có thể tự lập kế hoạch và phối hợp công cụ để hoàn thành nhiệm vụ, thay vì chỉ trả lời câu hỏi đơn thuần. Sự kiện AI4VN 2026 cũng chọn đúng chủ đề này làm trọng tâm, cho thấy đây không còn là công nghệ thử nghiệm mà đang trở thành hạ tầng cốt lõi của doanh nghiệp.

Giải pháp căn cơ cho bài toán nhân lực đang được đặt nền móng ngay từ ghế nhà trường. Từ năm học 2026-2027, giáo dục AI được đưa vào dạy đại trà cho học sinh phổ thông trên cả nước, với nội dung được cấu trúc thành hai phần cốt lõi và mở rộng. Đây được xem là bước đi dài hạn để thu hẹp khoảng cách cung – cầu nhân lực AI mà nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn đang phải đối mặt.

Với người đi làm hôm nay, thông điệp khá rõ ràng: biết dùng ChatGPT hay các công cụ tạo sinh không còn là lợi thế, mà là yêu cầu tối thiểu. Thứ tạo ra khác biệt thực sự nằm ở khả năng thiết kế quy trình, giám sát và phối hợp cùng AI như một đồng nghiệp thực thụ – kỹ năng mà thị trường lao động Việt Nam đang trả giá rất cao để tìm kiếm.