Khủng hoảng đọc hiểu học sinh Việt Nam: Cơ hội cải thiện đào tạo kỹ năng nghề nghiệp từ sớm

Kết quả bài thi PISA 2025 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) vừa công bố mang đến một thông điệp đáng lo ngại cho hệ thống giáo dục Việt Nam. Gần 60% học sinh lứa tuổi 15 chưa có khả năng xử lý các tình huống thực tế dựa trên kiến thức và thông tin họ đọc được. Con số này không chỉ phản ánh những hạn chế trong việc hình thành kỹ năng cơ bản mà còn tiết lộ một rủi ro lớn hơn đối với quá trình chuẩn bị sự nghiệp của thế hệ trẻ.

Việc phát triển đào tạo kỹ năng nghề nghiệp cần bắt đầu từ nền tảng chắc chắn, trong đó khả năng đọc hiểu không phải là một kỹ năng độc lập mà là nền móng cho tất cả các loại học tập và làm việc khác. Khi học sinh không thể biến thông tin được đọc thành hành động cụ thể, họ sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp thu những khái niệm phức tạp hơn, từ kỹ thuật kỹ thuật đến quản lý dự án.

Tại sao đạo tạo kỹ năng nghề nghiệp phải bắt đầu bằng nền tảng đọc hiểu vững chắc

Đọc hiểu không chỉ là việc nhận ra các ký tự trên trang hay màn hình. Nó là một quá trình phức tạp liên quan đến việc hiểu ý chính, suy luận ý tưởng ẩn chứa, kết nối thông tin với kinh nghiệm trước đây, và quan trọng nhất là áp dụng những gì học được vào các bối cảnh mới. Theo kết quả PISA, hơn một nửa học sinh Việt Nam không có được năng lực áp dụng này.

Điều này có hậu quả sâu rộng hơn là chỉ phục vụ cho những bài kiểm tra. Trong thế giới làm việc hiện đại, hầu như mọi công việc đều đòi hỏi khả năng đọc và hiểu các tài liệu: hướng dẫn sử dụng, quy định, báo cáo, email, hay đơn đặt hàng. Nếu học sinh không thể chuyển đổi thông tin đọc được thành hiểu biết thực tế, họ sẽ bị lót phía sau ngay từ khi bước vào môi trường làm việc.

Vấn đề này trở nên càng cấp thiết khi xét đến bối cảnh của nền kinh tế số và tự động hoá. Các kỹ năng quy trình làm việc dần được thay thế bằng những yêu cầu về tư duy phản biện, xử lý thông tin phức tạp, và học tập liên tục. Tất cả những điều này phụ thuộc vào khả năng đọc hiểu tốt.

Khoảng trống giữa lý thuyết và thực hành trong đào tạo kỹ năng nghề nghiệp

Các chương trình đào tạo kỹ năng nghề nghiệp hiện nay thường tập trung vào việc dạy những kỹ năng cụ thể, thường là thực hành trực tiếp. Tuy nhiên, khi học sinh không có nền tảng đọc hiểu vững, họ sẽ gặp khó khăn trong việc tự học tập, tiếp nhận kiến thức mới, hoặc hiểu được ngữ cảnh lý thuyết đằng sau các kỹ năng thực hành.

Hiện tượng này gọi là khoảng cách giữa học tập và ứng dụng. Học sinh có thể thực hiện một nhiệm vụ theo hướng dẫn của giáo viên, nhưng khi được giao một tình huống khác — thậm chí chỉ hơi khác một chút — họ lại không biết phải làm sao bởi họ không thực sự hiểu nguyên lý cơ bản đằng sau nó.

Đây chính là lý do tại sao các chương trình đào tạo chất lượng cao luôn bắt đầu bằng việc xây dựng nền tảng kiến thức bằng đọc, viết, và suy luận. Không có những công cụ nhận thức này, những kỹ năng thực hành sẽ chỉ là những hành động cơ học mà không mang lại giá trị lâu dài.

Hành động cải thiện cần bắt đầu ngay từ bây giờ

Việc khắc phục tình hình không thể chờ đợi. Nếu 59% học sinh không đạt mức cơ bản trong kỹ năng đọc hiểu, thì những người này sẽ chính thức bước vào thị trường lao động trong vòng vài năm tới với những hạn chế đáng kể.

Các trường học cần xem xét lại các phương pháp giảng dạy đọc hiểu, không chỉ tập trung vào việc hoàn thành bài tập mà thực sự giúp học sinh phát triển khả năng suy luận và áp dụng. Các doanh nghiệp và tổ chức đào tạo cũng cần chuẩn bị kế hoạch để bổ sung kiến thức cho những lao động trẻ mà nền tảng của họ chưa đủ vững.

Ngoài ra, quá trình đào tạo kỹ năng nghề nghiệp cần được thiết kế với nhận thức rằng khả năng đọc hiểu là một phần tích hợp, không phải là một phụ lục. Các khóa học nên lồng ghép các bài đọc thực tế, phân tích tài liệu, và thảo luận ý tưởng vào trong nội dung kỹ năng chuyên môn.

Thách thức đấu diễu của chúng ta là lớn, nhưng không phải không có giải pháp. Yêu cầu là sự thay đổi tư duy về mục đích và phương pháp của giáo dục, cùng với sự cam kết lâu dài từ các cơ quan chủ quản, nhà trường, và lực lượng lao động có liên quan. Khi học sinh được hỗ trợ để phát triển đọc hiểu thực sự, họ sẽ có nền tảng vững chắc để học bất cứ kỹ năng gì trong sự nghiệp của mình.

Ảnh: Không rõ tác giả — Wikimedia Commons (Public domain)